Η Ακρόπολη της Ρόδου ξαναζωντανεύει

Ακρόπολη Ρόδου
Ακρόπολη Ρόδου
Ακρόπολη Ρόδου
Η Ακρόπολη της Ρόδου ξαναζωντανεύει

Με την ένταξη του έργου «Προστασία και ανάδειξη αρχαίας Ακρόπολης Ρόδου» στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Νοτίου Αιγαίου 2014-2020, ένας από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους του νησιού μετατρέπεται σε έναν οργανωμένο σύμφωνα με τα σύγχρονα δεδομένα επισκέψιμο χώρο. Το έργο εντάχθηκε στο Πρόγραμμα τον Αύγουστο του 2016 με προϋπολογισμό 1,6 εκ. ευρώ και υλοποιείται από την Εφορία Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου.

Ιστορία

Η αρχαία Άνω Ακρόπολη της Ρόδου βρίσκεται στον λόφο του Αγίου Στεφάνου. Καλύπτει έκταση 900 στρεμμάτων, στο ψηλότερο και δυτικότερο τμήμα της σύγχρονης πόλης της Ρόδου, χτισμένης αμφιθεατρικά ακριβώς στην ίδια θέση με την αρχαία (408 π.Χ.). Η περιοχή σήμερα είναι γνωστή ως Μόντε Σμιθ, όνομα που προέρχεται από τον άγγλο ναύαρχο William Sidney Smith, ο οποίος είχε στήσει εκεί το παρατηρητήριο του το 1802, προκειμένου να παρακολουθεί τις κινήσεις του στόλου του Ναπολέοντα.

Η Ακρόπολη δεν είχε οχυρωματικό χαρακτήρα όπως οι παλιές ακροπόλεις. Αποτελούσε μια μνημειακή ζώνη με ιερά, μεγάλους ναούς, δημόσια κτίρια και υπόγειους χώρους λατρείας, παιδείας και ψυχαγωγίας. Τα οικοδομήματα ήταν κτισμένα κλιμακωτά σε διαφορετικά επίπεδα, ενώ σύμφωνα με την περιγραφή του ρήτορα Αίλιου Αριστείδη (2ος αι. μ.Χ.), ήταν «πεδίων και αλσών μεστή», αφού οι κατασκευαστικές αντιλήψεις των Ροδίων ήθελαν τη σύζευξη του φυσικού κάλλους με τα μνημειώδη σύνολα. Τα μνημεία της χρονολογούνται στην ελληνιστική και υστεροελληνιστική εποχή. (3ος-2ος αι. π.X.).

Ανάμεσα στα μνημεία, αυτά που αποτελούν τον κεντρικό πυρήνα της Ακρόπολης είναι:

  • Ο ναός του Διός Πολιέως και της Αθηνάς Πολιάδος, στο ψηλότερο και βορειότερο τμήμα του λόφου, από τον οποίον διασώζονται υπολείμματα θεμελιώσεων και σπόνδυλοι κιόνων και λειτουργούσε ως είδος προπυλαίων. Στην ίδια πλευρά, κατάλοιπα μνημειώδους Στοάς και τέσσερις υπόγειες σπηλαιώδεις κατασκευές (Νυμφαία).
  • Ο ναός του Πυθίου Απόλλωνος, στο νότιο τμήμα, εν μέρει αναστηλωμένος από τους Ιταλούς, με χαρακτηριστικούς τους τέσσερις κίονες και τμήμα του επιστυλίου. Αποτελεί τοπόσημο για τη Ρόδο και είναι αρχιτεκτόνημα μείζονος σημασίας. Το μνημείο, κυρίως το αναστηλωμένο τμήμα, παρουσιάζει σημαντικά δομικά προβλήματα λόγω φθορών, θραύσεων, ρηγματώσεων και διάβρωσης υλικών. Η συνεχιζόμενη αποκόλληση και κατάρρευση των ιταλικών συμπληρώσεων – πωρόλιθου και σκυροδέματος επέβαλε την σε πρώτη φάση λήψη προσωρινών στερεωτικών μέτρων και την εγκατάσταση οικοδομικού ικριώματος για την διερεύνηση της σοβαρότητας των δομικών βλαβών στο φορέα του αναστηλωμένου οικοδομήματος και την εκπόνηση μελέτης δομικής αποκατάστασης.
  • Το Ωδείο, χωρητικότητας 800 περίπου θεατών, κατασκευασμένο από μαύρο μάρμαρο και αναστηλωμένο με λευκό, που χρησίμευε για μουσικές παραστάσεις ή ως χώρος διδασκαλίας φημισμένων ρητόρων της Ρόδου.
  • Το Στάδιο, πολύπαθο κατά τις παλαιότερες ανασκαφές και αναστηλώσεις, στη σημερινή του μορφή μπορεί να φιλοξενήσεις 28.000-30.000 θεατές.
  • Το Γυμνάσιο, βορειοανατολικά του Σταδίου ήταν περίφημο για τα καλλιτεχνικά έργα που περιείχε, ενώ έχει αποκαλυφθεί μνημειώδης δεξαμενή του. Εκεί εντάσσεται και η Βιβλιοθήκη, που συγκέντρωνε αξιόλογα συγγράμματα της εποχής, κυρίως ρητορικού χαρακτήρα.

Ωστόσο, αναμένεται να αποκαλυφθούν κι άλλα οικοδομήματα, όπως το Θέατρο της πόλης, το αρχαίο τείχος και τάφοι.

Παλαιότερες παρεμβάσεις και δομικά προβλήματα

Στη διάρκεια της Iταλοκρατίας έγιναν ανακατασκευές σύμφωνα με το πνεύμα της εποχής, οι οποίες άφησαν έντονο το στίγμα τους, με το οδικό δίκτυο να διασχίζει την αρχαιολογική ζώνη, εντάσσοντάς την ουσιαστικά στον πολεοδομικό ιστό της πόλης. Ειδικότερα, οι ιταλοί αναστηλωτές πιθανώς εφάρμοσαν ένα μικτό σύστημα δόμησης, όπου τον κυρίαρχο ρόλο έπαιζε το οπλισμένο σκυρόδεμα, και δευτερευόντως ο μανδύας κατασκευασμένος από λίθινα αυθεντικά ή όχι τμήματα.

Επίσης, μετά το 1945 οπότε η Αρχαιολογική Υπηρεσία έκανε συντηρήσεις στον χώρο του ναού του Πυθίου Απόλλωνος που είχε μεγάλες ζημιές από τους βομβαρδισμούς του Β’ Παγκόσμιου πολέμου και από το βάρος των πυροβόλων που είχαν εγκατασταθεί εκεί. Τέλος, κατά την δεκαετία του ‘60 και ‘70 έγιναν κάποιες αναστηλωτικές εργασίες με υλικά που χρησιμοποιούνταν τότε.

Όλες αυτές οι παρεμβάσεις δημιούργησαν δομικά προβλήματα λόγω γήρανσης του υλικού αλλά και αστοχιών στην επιλογή και την εφαρμογή των υλικών. Πέρα από αυτό, παρατηρούνται μηχανικές φθορές εξαιτίας σεισμών ή διόγκωσης λόγω οξείδωσης των σιδερένιων συνδέσμων. Ακόμα, χημικές μορφές διάβρωσης των αρχαίων μελών κυρίως από την όξινη βροχή και την ατμοσφαιρική ρύπανση. Βιολογικές βλάβες οφείλονται από τις λειχήνες, τους μύκητες αλλά κι από ρίζες φυτών και τα εκχύματά τους.

Αναγκαιότητα και αντικείμενο του έργου

Προβλήματα όπως η εγκληματικότητα, η ρύπανση και οι βανδαλισμοί, που υποβαθμίζουν καθημερινά τη σπουδαιότητα του χώρου και των μνημείων, καθώς και η κρισιμότητα της κατάστασης των μνημείων από τις φθορές και τη διάβρωση, που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε καταστροφή ή και εξαφάνιση του αρχαίου δομικού υλικού, επέβαλλαν τη λήψη άμεσων μέτρων.

Αρχικά έγινε διεπιστημονική συνεργασία με το Ε.Μ.Π., για την εφαρμογή καινοτόμων λύσεων στον τομέα της δομικής αποκατάστασης και στον τομέα της τεχνολογίας των υλικών. Έτσι, στο έργο χρησιμοποιούνται σύγχρονα υλικά που ενδυναμώνουν τα οικοδομήματα. Tο τιτάνιο χρησιμοποιείται για τη σύνδεση, ενίσχυση και συγκόλληση των αρχαίων μελών. Tα πλεονεκτήματα του τιτανίου είναι αντοχή στη διάβρωση, χαμηλός συντελεστής θερμικής διαστολής (προσεγγίζει αυτόν της πέτρας) και υψηλές μηχανικές αντοχές σε συνδυασμό με ικανοποιητική πλαστικότητα. Επίσης, κονιάματα διαφορετικών τύπων, συμβατά με τον πωρόλιθο, που έχουν δοκιμαστεί σε άλλα σημαντικά αναστηλωτικά έργα.

Το έργο προβλέπει την καθαίρεση του αναστηλωμένου από τους Ιταλούς τμήματος του ναού του Πυθίου Απόλλωνος, καθαρισμό αρχαίων αρχιτεκτονικών μελών και συγκολλήσεις τους με νέο λίθο και ράβδους τιτανίου, χρήση νέου λίθου για την κατασκευή νέων αρχιτεκτονικών μελών. Κατόπιν, αναστήλωση των καθαιρεμένων τμημάτων και συντήρηση-στερέωση των αρχιτεκτονικών μελών και του συνόλου του ναού. Παράλληλα προβλέπονται νέες υποδομές λειτουργίας, αποτυπώσεις και καθαρισμοί του εδάφους που θα βοηθήσουν στην ανάδειξη όλου του αρχαιολογικού χώρου.

Η Ακρόπολη γίνεται ένας οργανωμένος αρχαιολογικός χώρος, ο οποίος θα περικλείει τα σημαντικότερα μνημεία: Στάδιο, Ωδείο, Ναό Πυθίου Απόλλωνα, τα τέσσερα υπόγεια Νυμφαία και το Ναό της Αθηνάς Πολιάδος και του Διός Πολιέως. Δημιουργούνται είσοδοι και έξοδοι, εκδοτήρια και οργανωμένοι χώροι στάθμευσης και υπαίθριος μουσειακός χώρος για την τακτοποίηση και τεκμηρίωση των υπαρχουσών επιγραφών, αρχιτεκτονικών και άλλων μελών που σήμερα βρίσκονται διάσπαρτα στον αρχαιολογικό χώρο και προέρχονται από το Γυμνάσιο και τα άλλα μνημεία. Επίσης θα γίνει αποκατάσταση των αρχαίων οδικών αξόνων και αξιοποίηση νεότερων μονοπατιών της εποχής της Τουρκοκρατίας. Τα δε αυθαίρετα κτίρια που χτίστηκαν σε βάρος των μνημείων στην πάροδο των χρόνων, θα κατεδαφιστούν και στη θέση τους θα δημιουργηθούν χώροι πρασίνου.

Προκειμένου να διευκολύνεται ο επισκέπτης, θα διαμορφωθούν οργανωμένες αρχαιολογικές διαδρομές με σημάνσεις και επεξηγηματικούς πίνακες για την τεκμηρίωση των μνημείων και υπαίθρια καθιστικά με στόχο την ανάδειξη θέσεων πανοραμικής θέας και πληροφόρησης. Επιπλέον, τα δύο υφιστάμενα σύγχρονα κτίρια θα επαναδιαμορφωθούν σε αναψυκτήριο, τουαλέτες και αποθηκευτικό χώρο.

Για την ενημέρωση του κοινού, πρόκειται να οργανωθεί ημερίδα σχετικά με τα μνημεία και θα σχεδιαστεί σχετική ψηφιακή εφαρμογή. Ως είθισται στα ευρωπαϊκά έργα, θα κατασκευαστεί μακέτα του αρχαιολογικού χώρου για τους τυφλούς και εκτύπωση ενημερωτικών φυλλαδίων και σε γραφή Braille.

Επίσκεψη στο έργο

Τη σπουδαιότητα του έργου είχαν την ευκαιρία να διαπιστώσουν από κοντά αξιωματούχοι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κατά την επίσκεψή τους στο νησί τον Ιούνιο, με αφορμή τη συνεδρίαση για την Έξυπνη Εξειδίκευση. Εκπροσωπώντας τη Γενική Διεύθυνση Περιφερειακής Πολιτικής ο Willebrord Sluijters, ο Παναγιώτης Πανταζάτος και ο Mario Rodrigues, συνοδευόμενοι από τον Περιφερειάρχη Γιώργο Χατζημάρκο, τον Εκτελεστικό Γραμματέα Μιχάλη Τσουβαλά και στελέχη της Περιφέρειας, ξεναγήθηκαν στο έργο από την Προϊσταμένη Μαρία Μιχαηλίδου και στελέχη της Εφορίας Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου. Κοινή αίσθηση όλων ήταν ότι με την ολοκλήρωση του έργου, ο μοναδικός αυτός αρχαιολογικός χώρος θα αναβαθμίσει ολόκληρο το φυσικό τοπίο της περιοχής και θα αποτελέσει ένα ζωντανό μουσείο και πόλο έλξης παγκόσμιας εμβέλειας.